Kürtleşen Türkmenler ve Türkiye Türkmenleri

Her ne kadar biz Irak Türklerinin (Türkmenlerin) yakın geçmişte tek karar veren bir kuruluşumuz yok iymiş ve şimdi de parçalara ayrılmışız iken, neden bütün güçlerin bizi yıpratmak istediklerini yıllardır kendi kendime soruyordum, neden? Bir de ne bakayım meğerse eskiden beri bizim TÜRKMEN olmamız yeterli neden miş bu davranışlarına, çünkü Türkmenler tarihite çok devletler kurmuşlar ve de bir çok devletlerin kurulmasında büyük roller oynamışlar, onun içindir ki bizler gibi TÜRK olan soydaşlarımız bile Türkmenlere kaygıyla bakmışlardır.Bilmeyen varsa bilsin ki Osmanlılar bile Irak`ta Süleymaniye kentinde Askeri Rüştiye okulu açarken Kerkük`te Askeri Rüştiye okulu açmamışlar, Safevi Devleti’ni kuran Türkmenler’in Anadolu’da kalan kısımları Osmanlı yönetimi tarafından tehdit olarak algılanmış. Dolayısıyla Osmanlılar, Doğu Anadolu’da sınırlarını güvence altına almak için Türkmenler’e karşı baskı uygulayıp, Kürtler’i Türkmenler’e tercih etmişler ve Yavuz Sultan Selim döneminden (1512-1520) itibaren Osmanlı yönetiminden baskı gören Türkmenler’in bir kısmı İran’a göç ederken, bir kısmı da Kürt aşiretlerinin içine karışarak zamanla Kürtleşti. 16. yy’da Osmanlı ve Safeviler arasında çıkan çatışmada Doğu Anadolu’da yaşayan Hanefi Türkmenler ve Alevi Türkmenler Safevilerin tarafını, o dönem tamamı Şafii olan Kürtler ise Osmanlıların tarafını tutmuşlardır. Safevilerin yenilmesiyle Türkmenlerin bir kısmı İran yaylalarına geri göçmüş, bir kısmı ise Kürtleşmiştir. Bu tezin başlıca dayanakları şunlardır:

1. Safevi lideri Şah İsmail Doğu Anadolu’da yaşayan Türkmen Beylerine, Safevilere bağlı kalmaları koşulu ile, yaşadıkları bölgelerin kontrolünü vermeyi vaad etmiştir. Oysa Osmanlı Devleti Fatih Sultan Mehmet yönetimi döneminden başlayarak Türkmenlerin başına Enderun Mektebinden yetişen yöneticileri atamışdır. Ayrıca Osmanlı Devleti yıkılana değin Türkmenleri göçebelikten vazgeçmeye ve toprağa yerleşmeye zorlamıştır. Buna karşılık Osmanlılar Kürtleri bu uygulamanın dışında tutmuştur. Üstelik Osmanlı Devleti, Kürt Aşiret Beylerine toprakta tapu hakkı vermiş, ancak aynı hakkı Türkmen Aşiret Beylerine tanımamıştır. 1514′de yapılan Çaldıran Savaşı’nda Doğu Anadolu’daki Hanefi Türkmenlerin ve Alevi Türkmenlerin Safevilerin tarafını tutmasının, Kürtlerin ise Osmanlı’nın tarafını tutmasının ana nedeni bunlardır. Bu Savaş’ta Safeviler yenildikten sonra Doğu Anadolu’yu terk etmeyen Türkmen Aşiretlerinin önemli bir kısmı Osmanlı’nın Türkmenlere yönelik söz konusu uygulamalarının dışında kalmak ve Osmanlı’nın Kürtlere tanıdığı diğer ayrıcalıklardan yararlanmak için kendilerini Kürt olarak nitelendirmeye başlamışlardır.
2. Semavi olmayan dinleri bırakarak Semavi dinlere inanmaya başlayan hiçbir topluluk bir daha kolaylıkla din ya da mezhep değiştirmemektedir. Örneğin aynı şekilde Semavi olmayan dinlerini bırakıp ilkin Ortodoks Hristiyanlığa geçen bazı Türkmenler (Karamanlılar) de 1923 mübadelesine kadar Müslümanlar arasında yaşamalarına rağmen başka dine ya da mezhebe geçmemişlerdir. Oysa toplulukların etnik bilinçleri kolaylıkla değişebilmektedir. Bu durumun gerek Anadolu’da, gerekse dünyada bir çok örneği vardır. Bu yüzden kürtleşmenin başladığı 16.yy’da neredeyse tamamı Şafii olan Kürtlerin mezhep değiştirmiş olma ihtimali pek azdır. Üstelik Kürtler, Türkmenlerden daha önce Müslüman olmuşlardır. Çünkü Kürtler Türkmenlerden daha önce Araplarla ilişkiye varmışlardır. Dolayısıyla Kürtlerin Hanefi ya da Alevi Türkmenlerle karşılaşıp Hanefiliğe ya da Aleviliğe geçme ihtimalleri bulunmamaktadır. Diğer yandan Hanefilik Anadolu’da Türkmenler arasında yaygındır. Bütün bunlara dayanarak dolayısıyla günümüzde Hanefi mezhebine inanan Kürtlerin bir kaç kuşak öncesinde Türkmen olma ihtimali çok yüksektir.
3. Osmanlı Devletinin Hanefi Türkmenlere yaptığı zorlamalar Alevi Türkmenler üzerinde daha şiddetli biçimde gerçekleşmiştir. Bu çerçevede Alevi Türkmenlerin bir kısmı da Kürtleşmiş ve buna karşılık mezheplerini korumuşlardır.
4. Kürtleştiği söylenen Aleviler yüzyıllardan beri Cem ayinlerinde Türkçe deyişler, semahlar ve dualar okumaktadırlar. Cumhuriyetten sonra Türkçe Cem yaygınlaşmıştır.

Bu tezi daha da destekleyen, bir çok aşiret arşiv kayıtlarında Türkmen Ekradı (Türkmen Kürtleri) diye bir şeye rastlanmaktır. 16. yy’da Türkmen olarak adı geçen bir çok aşiret günümüzde Kürt olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin Urfa’daki Karakeçililer, Kilis civarındaki Okçu İzzeddinliler, Gaziantep, Adıyaman, Malatya, Konya ve Haymana’daki Rişvan aşireti aslen Türkmen olan aşiretlerdendir. Bu günlerde de Kuzey Irak`ta Kürt hakimiyyeti altında yaşıyan Türkmenlere psikoljik ve ekonomik baskılar uygulanarak Türkmenler`i Kürtleştirmeye yönelik hızlı adımlar atılmaktadır. Bizim soyumuzdan olan Türkiye`de yaşayan Türkmenler`in haberi varmı acaba? Evet, Türkiye Türkmenleri, çünkü Türkiye Türklerini oluşturan Türk etnisitesinin bir çoğu kendilerini Türkmen kökenlere dayandırmaktadır. Kuzey Anadolu`da Karadeniz bölgesinde, Doğu’da ve Orta Anadolu’da sadece ‘Türkmen’ deyimiyle anılan topluluklar vardır. Bu topluluklar yörük, manav gibi tanımlamaları kullanmadan sadece ‘Türkmen’ olduklarını belirtirler. Örneğin (Sivas/Şarkışla, Yeşilyurt, Tokat, Hasançelebi, Hekimhan, Kayseri, Konya/Ereğli, Konya/Kadınhanı, Misis, Ceyhan, Osmaniye/Kadirli, Ardahan/Damal/Hanak, Hatay/Reyhanlı/Gaziantep/ İslahiye, Adıyaman/Besni, Nevsehir/Kalecik, Afyonkarahisar/Emirdağ, Bursa, Bolu, Kastamonu, Bolvadin Çankırı/Güney Kışla, Yozgat/Sorgun Sarıkaya, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Gölbaşı (Emirler Köyü), Bala, Haymana, (Polatlı), Konya, Çumra-Karapınar Hotamış Türkmenleri, Kulu merkezde Atçeken Türkmenleri, Karabağ Türkmenleri, Kulu Kozanlı’da Avşar, Sırkıntı Türkmenleri, Farsak Türkmenleri, Kulu Yaraşlı Köyünde Yaraşlı Türkmenleri gibi.
Çoğu Türkmen grubu ise Türkmen tabirini kullanmadan kendileri için sadece ‘Yörük’ (yürüyen Türk) tabirini kullanır (Kütahya, Manisa, Balıkesir , Isparta/Eğirdir, Antalya ve Adana’daki gibi). Yörük gruplarının hepsi Türkmen`dir. Ancak Türkmen deyimini kullanmayabilirler. Söz konusu Türkmen gruplarının “yörük” tabirini kullanmayı tercih etme sebebi ise 17. yy`dan önce yörük hayatını sürdürmeleri ve yerel baskılar nedeniyledir. Bu gruplar 17. yy`dan sonra zorla iskan ettirilmiştir. Selçuklu`dan beri yaşayan veya 17. yüzyıldan önce yerleşik hayata geçen sünni Türkmen grupları ise kendileri için ‘Manav Türkmen’ tanımlamasını kullanırlar (Eskişehir, Bursa, Kocaeli, Balıkesir, Sakarya’da olduğu gibi).

Batı Anadolu’da Çanakkale, İzmir, Manisa, Balıkesir, Denizli, Aydın, Muğla, Burdur, Adana, Ardahan ve Hatay bölgelerinde daha çok Alevi inançlı topluluklar Türkmen adını kullanırlar ve Batı Anadolu’da Türkmen dendiğinde Yörük ve Manavlar’dan çok çoğunlukla Alevi inançlı Türk toplulukları anlaşılır. Günümüzde Türkmen adetlerini, geleneklerini, törelerini, inanç biçimini en özgün şekliyle geleneksel olarak sürdüren topluluk olarak bilinen Tokat Almus Hubyar köylüleri ve Hubyar ocağına bağlı yaklaşık 400 köy olarak görülmektedir. Bu kadar Türkmen varken niye kardeşlerimiz bizi unutsunlar, niye biz Irak Türkmenleri`ne yardımda bulunmasınlar? Bu soruyu cevaplandıran varmı?

Mahmut Uğur KARADAĞ