Musā Yabḡu


al-Malek al-ʿĀdel Musā Yabḡu

AL-MALEK AL-ʿĀDEL MUSĀ YABḡU VE AL-QAIM BI’AM’RALLAH NASR – SISTĀN

Musā Yabḡu , (bazı kaynaklarda Bayḡu) Yabḡu-ye Kalān ve Inanč (Inānč Beg) ayrıca Faḵr-al-Molk, Moʿezz-al-Dawla, Faḵr-al-Mella, al-Malek al-ʿĀdel ve Nā ṣer-al-Din gibi ek isim ve ünvanlar verilmiştir. Musā Yabḡu, bir Oğuz (Ḡozz) boyundan olan güçlü adam Selçuk subaşı ( Sü-bašï )‘nın oğludur, onun yeğeni Toḡrel Beg Selçuk Hanedanlığını kurmuştur.

Kaşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati’t-Türk’de; ” اغز Oğuz: Bir Türk boyudur. Oğuzlar Türkmendirler. Bunlar yirmi iki bölüktür; her bölüğün ayrı bir belgesi ve hayvanlarına vurulan bir alameti vardır. Birbirlerini bu belgelerle tanırlar. Birincisi ve başları: “قنق Kınık”lardır. Zamanımızın Hakanları bunlardandır. Hayvanlarına vurdukları işaret şudur: …… ” ve Selçük سلجك “zamanımızdaki Selçuk Hanlarının dedelerinin adıdır.” şeklinde tanımlar.

Musā Yabḡu , ağabeyi Arslan Esrāʾil Yabḡu (1025) Sultan Gazneli Mahmud tarafından yakalanması sonrasında, ailenin en kıdemli üyesi olarak Maveraünnehir (Arapça : بلاد ما وراء النهر) bölgesinde Selçuklu liderliğini başarılı bir şekilde sürdürmüştür.

Dönem kaynaklarında hayatının ilk dönemleri ile ilgili olarak herhangi bir bilgi yoktur. Selçukluların 1035 yılında Horasan’a göçünden sonra Gazneliler ile aralarında savaşlar başlar ve bu boyun en etkin üyeleri olan Toḡrel Beg ve Čaḡri Beg kardeşler kendi konumlarını güçlendirerek, aynı derecede güçlü olan amcaları Musā Yabḡu’nun seviyesine gelirler. Abu’l-Fażl Bayhaqi’ye göre; 29 Haziran 1035 tarihinde Selçukluların Gazneliler karşı ilk zaferinden sonra Musā Yabḡu’yu temsil eden bir elçi Sultan I. Masʿud’a gönderilir . 1 Haziran 1038 tarihinde, Selçukluların Gazneliler karşı ikinci zaferinden sonra aile içinde Toḡrel Beg’in hızlı ilerlemesine neden olmuştur. Zaferden sonra ganimetlerinden pay olarak, Toḡrel Beg Nišāpur kentini , kardeşi Čaḡri Beg Merv kentini ve Musā Yabḡu ise Saraḵs kentini almıştır. 1040 yılında Dandānaqān zaferinden sonra, Musā Yabḡu Herat, Esfezār, Bušanj, Sistān (سیستان Sīstān – doğu İran’da bir sınır bölgesi) ve Bost (Peştuca: لښکرګاه, Farsça: لشکرگاه; Lashkar Gah – Afganistan’ın güneyinde bir şehir) gibi yerleri almıştır. Kısa bir süre sonra, Musā Yabḡu 5.000 süvari ile, Sistān bölgesinde hüküm süren yeğeni Ertaš’ın yardımı ile Herat’ı ele geçirmişlerdir . O Bölgenin hükümdarı olan Ebu’l-Fazl, Selçuklu hadedanlığına bağlılığını sunmuştur. Musā Yabḡu, güney Horasan ve Sistān içinde yarı bağımsız bir devlet kurmuş, Herat kentinide yönetim merkezi haline getirmiştir. Gerçi Sistān Gazneli ḥājeb tarafından ele geçirilmişsede, 1051 yılında Musā Yabḡu tarafından Toḡrel Beg‘in Gazne geri dönüşü sonrasında geri alınmıştır .

Musā Yabḡu’nun egemenliğine gerçek tehdit Gaznelilerden değil de, hanedanının kendi içinden olmuştur. İlk karşılaştığı tehdit 1041 yılında Ebrāhim Yenāl’ın kardeşi Ertaš’ın Sistān ‘a müdahale etmesi ve ardından 1054-55 yılında gelen Čaḡri Beg’in oğlu Yāquti olmuştur. En tehlikeli tehdit ancak Čaḡri Beg’in kendisinden olmuştur, 1056 yılında şehire girmiş ve Cuma namazı vaazlarında kendi adına hutbe okutmuştur. Musā Yabḡu, Čaḡri Beg’e ağır sitemle, Toḡrel Beg’e bir mektup gönderir ve ondan, onun Yabḡu olduğunu doğrulayan Sistān valisi olarak atanmasını ve bunun yanı sıra ona sikke basma yetkisi verilmesini, Cuma namazı vaazlarında kendi adına hutbe okunmasını ister. Herat kentinde 1043-44, 1047-48, 1051-52, 1054-55 yıllarında ve Sistān‘da 1052-53 yılında Musā Yabḡu adına günümüze kadar ulaşabilmiş sikke bastırılmıştır. Musā Yabḡu ve Selçuk hanedanı Čaḡri Beg arasında yöntem mücadelesi o zaman da devam edmiştir ki, Čaḡri Beg ve oğlu Alp Arslan (ʿAdud ad-Daula Abu Shudschaʿ Muhammed bin Davud Çağrı) adına 1058-59 yılında Herat kentinde basılan bir sikke, bu bölgenin Musā Yabḡu tarafından yönetiliyor olması, o zaman aralarındaki mücadelede bir azalma olduğunu gösterir . Musā Yabḡu’nun siyasi üstünlüğünün 1064 yılında sona erdiği, Alp Arslan’ın egemenliğinin başladığı görülür. Musā Yabḡu’nun son yılları veya ölümü hakkında kullanılabilir hiçbir bilgi bulunmaktadır.

Oğullarının isimlerinin Yusof, Abu ʿAli Ḥasan ve Qara Arslan Böri olduğu, o dönemin edebiyatında değinilmiştir. Oysa Abu’l-Ḥasan Bayhaqi, Musā Yabḡu’nun ʿOmar, Abu Bakr, Böri ve Dawlatšāh isminde oğlularının olduğunu yazar . Bayhaqi’ye göre, Dawlatšāh 1098 yılında Sultan Barkiāroq döneminde Ṭoḵārestān‘da isyan eden aynı kişidir ki, doğu Selçuk İmparatorluğu hükümdarı Sanjar tarafından yakalanmış ve hapsedilmiş sonunda onu kör etmiştir . Dawlatšāh, Musā Yabḡu kuşağının bilinen son üyesidir.

Ek bilgiler:

Yafgu يفغو

halktan olup hakandan iki derece aşağı bulunan kişiye verilen ungun . Divanü Lügati’t-Türk

ınanç اننج

Güvenilen, inanılan. Divanü Lügati’t-Türk

Beg باك

bey, koca, evli erkek. Divanü Lügati’t-Türk

togrıl تغرل

yırtıcı kuşlardan bir kuş, bin kaz öldürür, bir tanesini yer; erkek adı da olur. Divanü Lügati’t-Türk

çagrı جغرى

doğan kuşu; çakır kuşu. Divanü Lügati’t-Türk

Kaynakça:
Osman G. Özgüdenli, “Ülüş sisteminden merkezî devlete: Selçuklu devlet telâkkisinin teşekkülü (1038-1064),” in Hasan Celâl Güzel, Kemal Çiçek, and Selim Koca, eds., Türkler V, Ankara, 2002, s. 249-64.
E. Denison Ross, Kuş isimlerinin Doğu Türkçesi, Mançuca ve Çince sözlüğü, Turk. tr. Emine Gürsoy-Naskali, Ankara, 1994, p. VII.
Osman Turan, Selçuklular tarihi ve Türk İslâm medeniyeti, 5th ed., Istanbul, 1996, s. 57-61, 86-87, 94-100, 104-10, 121, 127-29, 150, 158-59.
İbrahim Kafesoğlu, “Selçuk’un oğulları ve torunları,” Türkiyat mecmuası 13, 1958, s. 117-30.
Idem, “Selçuklular,” in İA X, s. 353-416.
Mehmet Altay Köymen, Tuğrul Bey ve zamanı, Istanbul, 1976, s. 4-5, 9-17, 19, 55-56.
Idem, Büyük Selçuklu imparatorluğu tarihi I: Kuruluş devri, Ankara, 1979, s. 33, 128-29, 225-27.
Tāriḵ-e Sistān, ed. Malek-al-Šoʿarāʾ Bahār, Tehran, 1987, s. 365-82.
Bayhaqi, ed. Fayyāż, 3rd ed., Mashad, 1996, s. 611-12, 641, 695, 728, 730-31, 755, 761, 833, 841, 844.
Abu’l-Ḥasan ʿAli b. Zayd Bayhaqi (Ebn Fondoq), Tāriḵ-e Bayhaq, ed. Aḥmad Bahmanyār, 2nd ed., Tehran, n. d., s. 71-72, 373.
Ebn-al-Atir (Beirut), IX, s. 459-60, 474, 478, 481, 483-84.
Gardizi, ed. Ḥabibi; repr. Tehran, 1984, p. 435.
Ṣadr-al-Din Ḥosayni, Aḵbār al-dawlat al-saljuqiya, Turk. tr. Necati Lügal as Ahbâr üd-devlet is-selçukiyye, Ankara, 1943, s. 2–12.
Mirḵᵛānd (Tehran), IV, s. 237, 242-43, 246.
Moḥammad b. ʿAli Rāvandi, Rāḥat al-ṣodur wa āyat al-sorur dar tāriḵ-e Āl-e Saljuq, ed. Moḥammad Eqbāl, rev. ed., Mojtabā Minovi, Tehran, 1985, s. 87-88, 102-4. Tāriḵ-e gozida, ed. ʿAbd-al-Ḥosayn Navāʾi, Tehran, 1985, s. 426-29.

Dipnotlar
1 Askerin başı, komutan. Kişi Adları Sözlüğü
2 Şehirlerin güvenlik işlerine bakan görevlilerin başı. Tarih Terimleri Sözlüğü
3 Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati’t – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-160-405-2, Cilt I, sayfa 55.
4 Fayyāż, Mashad, 1996, s. 641.
5 Malek-al-Šoʿarāʾ Bahār, Tāriḵ-e Sistān, Tehran, 1987, s. 365-66.
6 Malek-al-Šoʿarāʾ Bahār, Tāriḵ-e Sistān, Tehran, 1987,  s. 371-72.
7 Dominique Sourdel, “Un trésor de dinars ghaznawides et salğuqides découvert en Afghanistan,” Bulletin d’études orientales de l’Institut Français de Damas 18, 1963-64, s. 214.
8 Abu’l-Ḥasan ʿAli b. Zayd Bayhaqi (Ebn Fondoq), Tāriḵ-e Bayhaq, ed. Aḥmad Bahmanyār, 2nd ed., Tehran s. 71.
9 Ebn-al-Atir, X, s. 279.
10 http://tdkterim.gov.tr/dlt/sozluk/?kategori=dltbul&hng=ltn&kelime=yafgu TDK Divanü Lugati’t-Türk Veri Tabanı.

Tevfik Günyüzlü

Türk Büyükleri Beti >>>

Reklamlar

Bir Yanıt

  1. […] Musā Yabḡu in Turkish… […]

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: